O wsi wielkopolskiej -> W domu i zagrodzie

 

 

 

 

 

Prawdopodobnie wystawy występowały u zamożniejszych gospodarzy i kojarzyły się z zamożnością, stąd pojawienie się w gwarze wielkopolskiej określenia „wystawny”, czyli zamożny, okazały. Charakterystyczne było położenie chałup względem drogi. Z dzisiejszego punktu widzenia były one położone bokiem, czyli krótszą ścianą do drogi. Ale wtedy był to front chałupy i to tam było do niej wejście. Towarzyszyły mu najczęściej podcienie, pod którymi w dni świąteczne rodzina chłopska mogła bezpiecznie obserwować, co dzieje się we wsi, osłonięta od skwaru słońca i deszczu. W niektórych wsiach wielkopolskich do dzisiaj możemy zobaczyć to rzadkie obecnie położenie domostw.

 

 

Później podcienie zaczęto zabudowywać, uzyskując dodatkowe komórki i schowki.

W 1797 r. władze pruskie zakazały budowy chałup szczytem do drogi/ulicy.

Najstarszym typem domu była chałupa jednokomorowa, składająca się tylko z jednej izby. Było to typowe budownictwo dla wsi pańszczyźnianej, w której pan najczęściej ograniczał do niezbędnego minimum koszty związanie z utrzymaniem poddanych chłopów.

W miarę upływu czasu do jednej izby dołączyła najpierw sień, a potem komora, która była miejscem noclegu dla czeladzi, służącej u gospodarza chałupy (komorników), dzieci lub miejscem składowania drobnego sprzętu domowego. Tak powstały chałupy trójwnętrzne (izba, sień i komora). Po uwłaszczeniu chłopów następowała stopniowa zamiana komory w drugą izbę, co spowodowało powstanie typowych w II połowie XIX wieku chałup dwuizbowych. Nastąpiła też tendencja do zwiększania ich wielkości, przyczyną czego było  między innymi znaczne potanienie szkła, niegdyś towaru deficytowego. Można było zatem wstawiać więcej okien.

 

 

 

 

 

Wygląd wielkopolskiej chałupy i zagrody chłopskiej zmieniał się wraz z upływem czasu: zmieniała się technika budowlana i materiały, wpływały na to stosunki gospodarczo - społeczne na wsi, a nawet polityka państwa.

W XVIII w. chałupy na wielkopolskiej wsi były drewniane (lub gliniane), ze słomianą strzechą, często z podcieniami (wystawka, wsparta na słupach lub bez podparcia).

Rys. 1.  Chałupa podcieniowa z wystawką

Rys. 2. Chałupa podcieniowa: chata i obora pod wspólnym dachem

Rys. 3. Chałupa wielkopolska

Coraz częściej zaczęły pojawiać się domy budowane z cegły, która przysporzyła chałupie trwałości. Powstawały też domy dla bezrolnej ludności wiejskiej, zatrudnionej na folwarku: dwojaki i czworaki. Kontynuuowały one tradycję minimum mieszkalnego, typową dla czasów pańszczyźnianych.

 

Zagroda wielkopolskiego chłopa składa się z kilku oddzielnych budynków rozmieszczonych odpowiednio na siedliszczu. Jest ich co najmniej trzy: dom mieszkalny, stodoła i budynek na pomieszczenie inwentarza żywego: stajnia, obora i chlew. Budynków jest więcej, gdy te ostatnie gospodarz pobudował osobno lub postawił spichlerz, zwany w Wielkopolsce sołkiem, wozownię lub drewnik. Na ogół mają one jednak postać przybudówek, przylegających do któregoś z zasadniczych budynków. Obok zazwyczaj położony był sad i mały ogródek warzywny.

Rys. 4. Podcieniowy sołek czyli spichlerz

W XVII i XVIII wieku wnętrze mieszkalne w Wielkopolsce można było podzielić na kilka części. Pierwsza - to część gospodarcza, w której mieścił się piec, przeznaczona do prac związanych z przygotowywaniem pokarmów. Piec posiadał, oprócz paleniska, miejsce do wypieku chleba oraz zapiecek, na którym w chłodniejsze dni wygrzewali się ludzie starsi lub dzieci.  Druga część służyła do odpoczynku i pracy. Stały tam zwykle łóżka, stół, ławy i skrzynie. Często w izbie czy sieni, szczególnie zimą, chowano cielęta i drób, a wiosną sadzano kwoki na jajach, przechowywano pod łóżkiem zapasy rzepy, buraków czy brukwi, a często też opał.

Jednym z podstawowych sprzętów były drewniane skrzynie, do których chowano odzież odświętną i  cenne przedmioty osobiste oraz zapasy żywności (mąka, kasze). Na ławach nie tylko siedziano, lecz również jedzono lub spano. Niezbędnym sprzętem były półki zwane policami lub szafa, którą określano jako miśnik i stawiano na niej garnki i naczynia kuchenne. W osiemnastowiecznej izbie zamiast podłogi była ubita ziemia wymieszana z gliną. Zdarzały się i posadzki ceglane zwane astrychem, a tylko u zamożniejszych gospodarzy podłogi z desek. Stół stał zawsze pod oknem, a łóżka - pod ścianą naprzeciwko wejścia.

W XIX wieku sprzęty różnią się nie tylko liczbą, ale też jakością wykonania. W sieni stały sprzęty i narzędzia domowe (wiadra, beczki, żarna), na ścianie wisiały narzędzia rolnicze (sierpy, kosy, gracki). Bardzo ciekawe jest wnętrze dwuizbowej chałupy Wincentego Mądrego ze wsi Modrze koło Stęszewa. Sień dzieli chałupę na dwie części. Od strony drogi znajdują się w sieni dwa wejścia: jedno do kuchni (na prawo), drugie - do izby (na lewo). Od strony podwórza prowadzą z sieni tylko jedne drzwi: do kuchni, do pokoju zaś wejścia nie ma. W dużej (6x5 m) izbie jest niewiele sprzętów. Dwa łóżka drewniane umieszczone są na przeciwko drzwi wejściowych wzdłuż ściany dłuższej. Między łóżkami stoi komoda z trzema szufladami. Na komodzie ołtarzyk: krzyż, obrazki święte, lichtarze ze świecami, kwiaty. Na ścianie przeciwległej trzecie łóżko i kufer. Obok drzwi wejściowych dwudrzwiowa szafa. W kuchni przy wejściu od strony podwórza stoi obok okna ławka drewniana, dalej stara czteropółkowa szafa bez drzwi, przesłonięta firanką, służąca do przechowywania garnków. Dalej umieszczone są stół, ława, szafa kuchenna, łóżko i łóżeczko.

Rys. 5. Piec z zapieckiem

Zdj. 6. Malowana wielkopolska skrzynia z 1860 r.

Rys. 7. Rozstawienie sprzętów w chałupie Wincentego Mądrego we wsi Modrze, powiat poznański:

A  - łóżko, b - stół, c - komoda, d - skrzynia, e - maszyna do szycia, f - lustro, g - łóżeczko, h - szafa kuchenna, i - ławka, j - półka, k - „kuchnia”, l - piec chlebowy, ł - wnęka, m - drabina na strych, n - szafa

Ściany izb bielono wapnem dwa razy w roku: na Boże Narodzenie i Wielkanoc. Podłogę, zależnie od materiału, z którego była wykonana, myto, zamiatano lub po prostu posypywano świeżym, białym piaskiem. W oknach dopiero w I połowie XIX wieku zaczęły pojawiać się firanki, najpierw z płótna, potem z cieńszych materiałów. Koronkowe czy siatkowe są już nabytkiem zupełnie nowym. Wcześniej okna zdobiły jedynie kwiaty doniczkowe.

 

Od chałupy drewnianej do murowanej - długą drogę musiały przebyć nasze domy, aby uzyskać wygląd obecny. Teraz łatwiej będzie nam sobie wyobrazić, jak mieszkali nasi przodkowie, jak wyglądało ich życie codzienne w domu i zagrodzie oraz z jakich sprzętów domowych korzystali.

Rys. 8. W takiej kolebce wychowywały się niemowlęta we wsi Wronczyn koło Stęszewa

Źródła:

 

1.  „Kultura ludowa Wielkopolski” pod red. Józefa Burszty, tom I, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1960

2.  „Dzieje wsi wielkopolskiej” pod red. Władysława Rusińskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1959

Copyright © 2009-2017 by Liliana Molenda

Powrót do góry

Projekt i realizacja: Liliana Molenda