Miejscowości i parafie -> Junikowo, Plewiska, Fabianowo...

 

 

 

Wsie: Junikowo, Rudnicze, Plewiska, Fabianowo, Kotowo i Komorniki już w średniowieczu należały do dóbr kościelnych. Junikowo i Fabianowo (wraz z Głuchowem, Gołuskami, Puszczykowem i Świerczewem) tworzyły tzw. klucz głuchowski dóbr kapituły katedralnej poznańskiej.

RUDNICZE. Między doliną Strumienia Junikowskiego a Plewianki znajduje się wyraźnie wyżej położone i górujące nad okolicznym obszarem Rudnicze, zwane kiedyś też Rudnicami. Wieś ta, od południa granicząca z Junikowem, występowała przez wieki jako Rudnice. Wzmiankowana była po raz pierwszy w 1296 roku, kiedy książę Przemysł II nadał ją (wraz ze wsiami: Piątkowo, Zaparcin i jeziorem Gostynino) klasztorowi dominikanek poznańskich, zwanych także katarzynkami. Zezwolił także na lokowanie tych wsi na prawie niemieckim, co wiązało się z wyznaczeniem ścisłych granic gruntów, przeprowadzeniem regularnego podziału pól, tworzeniem wsi o zwartej zabudowie. W 1365 r. król Kazimierz Wielki zwolnił mieszkańców ze wszelkich danin i opłat, w tym tzw. suchedni, poradlnego i innych. Rudnicze było własnością dominikanek, aż do kasaty klasztoru przez Prusaków. Wieś ta sąsiadowała od południa z Fabianowem (nazywanym wcześniej często Pabianowem). Rudnicze nie wykształciło się w jednorodną osadę typu wiejskiego z powodu trudnych warunków terenowych: licznych strumieni, mokradeł i trzcinowisk. Mimo, że Rudnicze na mapach topograficznych zaznaczano jako odrębną wieś (jeszcze w 1933 r.), to jednak w XIX w. (ok. 1880 r.) traktowano je jako południową część Junikowa. Część zabudowy skupiała się wokół majątku oraz cegielni i jest dziś określana jako Rudnicze Dwór, a kilka gospodarstw wiejskich istniało około 500 m na północny-zachód od dworu. Znajduje się tam również park  Komorowskiego, utworzony w XIX w. Dziś jest to zabytkowy, porośnięty starodrzewem park. W pobliżu znajdowały się cegielnie, działające od drugiej połowy XIX w. (ostatnią zamknięto w 1989 r.), dla potrzeb których w całej okolicy wydobywano glinę. Stąd pojawiły się liczne zbiorniki wodne (glinianki), a niektóre z nich posiadają dziś nawet własne nazwy.

JUNIKOWO. W dokumentach średniowiecznych nazwa Junikowo występowała w różnych formach: Vnykowo (1408), Vnykow (1500), Junykowo, Ianykowo (1510) czy Unikowo (1565). Najstarsza zapisana forma nazwy wsi Unikowo, wskazuje, że została ona utworzona od imienia Unika/Unisława, lecz inne formy zapisu Junikowo, Janikowo, wskazywałyby na możliwość utworzenia nazwy od imienia Jan/Janik. Wieś byłaby zatem „własnością Jana”. Jan, biskup poznański, nadał Junikowo w 1287 r. Janowi, Jakubowi, Mikołajowi - synom Jakuba - wzamian za Krerowo koło Środy. Podobnie, jak wszystkie omawiane tu wsie, stanowiło własność kapituły poznańskiej.

Znajdował się tam zespół dworsko-folwarczny wraz z pięknym, rozległym parkiem, utworzonym ok. 1870 r. Park ten był przed wojną własnością Józefa Neumanna i utrzymywany był w bardzo dobrym stanie. Znajduje się w nim grupa drzew, uznanych obecnie za pomniki przyrody.

PLEWISKA. W 1243 r. odnowiono w Plewiskach wobec biskupa poznańskiego i innych dostojników przywilej z dnia 3 lipca 1237 r. mocą którego książę wielkopolski, Władysław Odonicz, nadaje różne przywileje kościołowi poznańskiemu. Już wówczas zapewne Plewiska były własnością biskupów poznańskich. W 1335 r. biskup Jan lokuje Plewiska na prawie niemieckim i sprzedaje ich część braciom: Pawłowi i Michałowi - sołtysom. Pod koniec XVIII w. istniało tu wójtostwo, które trzymał lub posiadał jeden z Nieżuchowskich. W drugiej połowie XIX w. istniała tu cegielnia i browar, a miejscowy folwark liczył 437 ha.

Z ciekawostek można dodać, że chłopi wymienionych wyżej wsi kościelnych musieli mielić zboże w młynach, należących do kapituły poznańskiej, gdyż inaczej groziła im kara jednej kopy (zboża).

W XVII wieku potop szwedzki spustoszył okolice Poznania. Wiele wsi, w tym przez nas omawiane, zostały splądrowane przez przechodzące wojska, wiele gospodarstw zostało zrujnowanych i opuszczonych przez mieszkańców. Nieraz całe wsie stały puste lub pozostali w nich pojedynczy chłopi.

W XVIII wieku wokół Poznania (oprócz folwarków miejskich, takich jak: Żegrze, Rataje, Wilda i Górczyn) większość wsi i majętności należało do duchowieństwa i klasztorów. W okresie tym omawiane przez nas wsie należały do klucza komornickiego i w dalszym ciągu były własnością Kościoła. Dostarczały one produktów rolnych oraz zapewniały dochody pieniężne na potrzeby katedry poznańskiej oraz duchownych. Jednak nieco zmienił się wtedy charakter produkcji rolnej, co związane było między innymi z oczynszowaniem wsi miejskich (patrz rozdział: O wsi wielkopolskiej->Klasyfikacje chłopów…). Wsie podmiejskie zajmowały się teraz głównie ogrodnictwem i hodowlą bydła.

W 1793 r. Wielkopolska została zajęta przez Prusy, które rozpoczęły osadzanie osadników niemieckich na nowo zajętych ziemiach. Cztery rodziny takich osadników (razem 18 osób) sprowadzono m. in . do Komornik, gdzie przekazano im tamtejszy folwark. Większość dóbr kościelnych, w tym klucz komornicki, zostało poddanych sekularyzacji (zostało przejętych przez pruski rząd) i stało się odtąd dominiami państwowymi. Część z nich została oddana w dzierżawę, jednak większość pozostała w rękach państwa pruskiego. Mała przerwa w panowaniu Prusaków nastąpiła w latach 1806-1815 (wojny napoleońskie), kiedy to do Poznania wkroczyły wojska francuskie i polskie pod dowództwem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego. Po klęsce Napoleona, władza znowu przeszła w ręce niemieckie, tym razem na ponad sto lat. Na terenie Wielkopolski utworzone zostało Wielkie Księstwo Poznańskie, które od 1871 r. zmieniło nazwę na prowincję poznańską (Provinz Posen).

FABIANOWO. W 1580 r. trzymał Fabianowo Wawrzyniec Kierski. Chłopi z Fabianowa przy wsparciu samorządu gminnego, podjęli w latach 1810-12 staranie o założenie szkoły elementarnej.  W nie tak łatwym okresie walk miedzy armią Napoleona i wojskami koalicji, wybudowali oni w latach 1813-14 własnym sumptem drewniany gmach szkoły, która rozpoczęła działalność w 1815 r. Uczęszczały do niej także dzieci ze sąsiednich wsi: Junikowa, Kotowa, Plewisk i Rudnicza. Kiedy prowadzono prace polowe, każdego lata szkołę zamykano, by w październiku znowu ją otworzyć. W 1825 r. administracja pruską przejęła tę prywatną (samorządową) szkołę, a wkrótce stary budynek spalił się od uderzenia pioruna. Odbudowana ok. 1830 r. szkoła okazała się za mała, dlatego przystąpiono do budowy nowej. Nauczycielem został Golasiński, Polak z Chomęcic, a po nim Mitkiewicz, Hilary Dalkowski, Kazimierz Baraniecki (1841-69), a po jego śmierci Nepomucen Krzesiński (do 1882 r.).

KOMORNIKI. Wszystkie opisane powyżej wsie należały do parafii w Komornikach, położonych nad rzeczką Ciemną. Pierwsza wzmianka o Komornikach pochodzi z bulli papieża Innocentego I z roku 1136. Nazwa Komorniki powstała prawdopodobnie od urzędnika pierwszych Piastów – komornika, jak nazywano wtedy urzędników książęcych i biskupich. Komorniki i cała ziemia komornicka (tzw. klucz komornicki) należała do biskupów poznańskich, którzy nią władali aż do konfiskaty majątków kościelnych przez zaborcę. W 1297 r. ówczesny biskup poznański Jan wydał przywilej na sołectwo w Komornikach, nadając je sołtysowi Zdothowi wyznaczając od łanu po dwie ćwierci pszenicy i jęczmienia, po cztery ćwiertnie żyta i owsa oraz po fertonie (dawna moneta polska równa wartością czwartej części grzywny; wiardunek). Sołtys otrzymał też pozwolenie na postawienie młyna na rzeczce Ciemna. Wieś otrzymała też wtedy lokację na prawie niemieckim. Nadanie to potwierdził 3 listopada 1307 r. biskup Andrzej i nadał Komorniki mieszczaninowi poznańskiemu, Bertramowi, stawiając go na miejscu Zotha, który utracił już swoje prawa. Tego samego dnia zezwala na sprzedaż sołectwa komornickiego Tomaszowi i jego synom.

 

   Pole tekstowe: Za biskupa Andrzeja (1297–1326) powstał tu drewniany kościół parafialny pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła. W XVI w. wzniesiono murowany, jednonawowy, późnogotycki przybytek, który poświęcił w 1611 r. sufragan poznański Brzeźnicki. Między 1725 a 1736 rokiem kościół komornicki był przez jakiś czas świątynią filialną kościoła św. Marcina w Poznaniu. W roku 1911 ks. kanonik Stanisław Gładysz przebudował barokową świątynię, dobudowując do starego prezbiterium nawę główną na planie krzyża. Obecny kościół ma 37,75 m. długości i 21 m. oraz  16 m. szerokości. W dachu centralnie umieszczono wieżyczkę pokrytą łupkami. Kościół wewnątrz jest bogato polichromowany. Posiada cztery ołtarze:
Ołtarz główny – wielki, barokowy, wzniesiony w roku 1789. Jego mensa z wolnym obejściem dookoła, wykonana jest z marmuru bawarskiego.
Ołtarz ten jest dziełem sztukatorów włoskich i wykonany jest ze stiuku. Znajdują się w nim dwa obrazy:
obraz górny - przedstawia Matkę Boską Pocieszenia,
obraz dolny - Boskiego Zbawiciela, wyobrażającego Chrystusa niosącego krzyż, bardzo wartościowy, aż do początku XIX wieku odbierał cześć, jako cudowny.
Na ścianach bocznych prezbiterium, znajdują się freski przedstawiające: Chrystusa, Matkę Boską i świętego Józefa. Nad wejściem do zakrystii znajduje się namalowany na ścianie obraz patrona parafii, świętego Andrzeja Apostoła. Na szczególną uwagę zasługuje chrzcielnica rokokowa – odnowiona w roku 1992. Prezbiterium oddzielone jest od nawy głównej balustradą z białego marmuru. Z lewej strony, tuż na prezbiterium, stoi ambona wykonana z drewna, z płaskorzeźbami czterech ewangelistów – odnowiona w 2002 r. Nad amboną wznosi się piękny baldachim, zwieńczony figurą Chrystusa.
Trzy boczne ołtarze wykonane są ze sztucznego marmuru. W nawie północnej, tzw. plewiskiej, obraz Matki Boskiej Bolesnej, której figura, podobnie jak Chrystusa na krzyżu, wykonana jest z wapienia francuskiego, dłuta rzeźbiarza poznańskiego Marcinkowskiego.
W nawie południowej ołtarz Najświętszego Serca Jezusowego z popiersiem Chrystusa i figurami bocznymi św. Stanisława Kostki i św. Salomei, wykonane z białego cementu, dłuta Marcinkowskiego.
W tej samej nawie trzeci ołtarz Świętego Andrzeja Apostoła – patrona parafii, wykonany ze sztucznego granitu, a w nim olejny obraz Procjałowicza, przedstawiający św. Andrzeja Apostoła, stojącego i opierającego nogę na kapitolu zburzonej świątyni rzymskiej.
Polichromię w całym kościele wykonali w latach 1920-1926 artyści z Poznania:
w prezbiterium – Gosieniecki,
w nawie głównej – Jarecki,
w nawach bocznych – Piasecki,
Na chórze organy wybudowane w roku 1912 przez firmę niemiecką Voelkner z Bydgoszczy.
Niedawno kościół przeszedł renowację polichromii oraz otoczenia (mury, nagrobki księży).
Długoletnim proboszczem parafii Komorniki (1853-81) był ks. Ksawery Malinowski, patriota, uczestnik powstania listopadowego, wybitny językoznawca, propagator nowych technologii w rolnictwie, współzałożyciel Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Za zasługi dla krzewienia polskości PTPN wystawiło na jego mogile popiersie, które do dzisiaj znajduje się przy kościele.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                  Autor filmu i zdjęć: Stanisław Molenda

 

W 1842 r. Fabianowo liczyło 47 domów, Plewiska - 29, Kotowo - 15 domów, Junikowo - 12 i Rudnicze - 3 domy.

W 1866 roku w omawianych przez nas wsiach szalała epidemia cholery. Spośród zmarłych wtedy 212 parafian z parafii św. Andrzeja w Komornikach, aż 119 osób padło jej ofiarą.

W 1940 r. Junikowo, Fabianowio, Plewiska i Kotowo włączone zostały w granice miasta Poznania.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródła:

 

1. Rafał Witkowski, Radosław Schneider „Zarys monografii Junikowa”  Wydawnictwo Pomost, Poznań 2002

2. Strona parafii św. Andrzeja Apostoła w Komornikach

3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”  T. 1-15, Warszawa : nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914

4. E Callier „Powiat poznański pod względem dziejowym z zastosowaniem do topografii współczesnej  nakładem i czcionkami Dziennika Poznańskiego, Poznań, 1887

Copyright © 2009-2017 by Liliana Molenda

Powrót do góry

Projekt i realizacja: Liliana Molenda

Poznań i okolice-stara mapa niemiecka

Mapa

Junikowo, Rudnicze, Plewiska…  |  Modrze, Strykowo, Stęszew, Dębno  |  Słupia, Sapowice i Jeziorki  |  Pakość

 

Kościół i cmentarz w Komornikach k/Poznania